15-01-2021

 
NOWY LAYOUT
Najstarsze czasopismo teatralne w Polsce w nowym kształcie.


Nowe barwy:
Chcemy prezentować teatr w sposób bardziej atrakcyjny, żywszy,
nowocześniejszy – 40 stron w kolorze i zmieniona szata graficzna.

Nowy układ:
Chcemy pokazywać teatr w sposób bardziej uporządkowany – pojawią się nowe stałe działy: Wydarzenia, Ludzie, Przestrzenie teatru, Po premierze, Czytelnia.

Nowe perspektywy:
Chcemy uchwycić wszystkie wymiary teatru: od plotki w bufecie, przez
codzienny repertuar scen małych i dużych, twórczość poszczególnych artystów,
zarządzanie, po istotę sztuki scenicznej.

Nowe horyzonty:
Chcemy dokładniej śledzić dokonania artystów zagranicznych, zwłaszcza z
naszej części Europy.

Nowi autorzy:
Zaprosiliśmy na łamy nowych felietonistów - wybitną pisarkę Zytę Rudzką i świetnego
eseistę Krzysztofa Rutkowskiego.

Nowa komunikacja:
Chcemy mówić do tych, którzy wiedzą mnóstwo o teatrze i do tych, którzy
wiedzą niewiele.

Szukaj TEATRU w Empikach i dobrych księgarniach.
Chcesz wiedzieć więcej o zasadach prenumeraty – napisz na adres: teatr@teatr-pismo.pl

:: REKLAMA ::

 
Paweł Stangret

Edward Gordon Craig funkcjonuje w polskim teatrze na zasadzie legendy. Brak jest szczegółowych analiz jego koncepcji oraz pojęć, które wprowadził do refleksji nad twórczością sceniczną. Od tych konstatacji zaczyna się książka „Craig. Mit sztuki teatru” Agnieszki Jelewskiej. „Prócz kilku pojęć zaczerpniętych z jego pism, a funkcjonujących w naszej teatrologii na zasadzie klisz językowych, nie istnieje w Polsce praca, która poddawałaby tę problematykę głębszej analizie”. Ta publikacja stawia sobie za cel omówienie tych, ważnych dla współczesnego teatru, kwestii.

Autorka podjęła próbę przyjrzenia się sposobom, w jakich twórca „O sztuce teatru” tworzył swoje projekty teoretyczne. Fakt, że większość z jego idei nie została zrealizowana w praktyce, Agnieszka Jelewska uznaje za konsekwencję bardzo gruntownie przemyślanej strategii teoretycznej i ideowej. Nie traktuje więc pomysłów Craiga jako niespełnionych, przeciwnie – ich charakter uważa za konstytutywny. Projekty są „specyficzną formą pisania o teatrze”, w której połączenie szkiców i tekstów „daje szansę zrekonstruowania teatru wyrażonego w językowych kategoriach pojęć i opisów”.

W omawianej książce najważniejszy jest bowiem charakter i kształt Craigowskiego dyskursu, sposób, w jaki przekazywał i zapisywał swoje idee. Autorka zajmuje się nie tylko pisarstwem Craiga – jego stylem, gatunkiem, charakterem. Analizuje także rysunki i szkice – kostiumów, scenografii, itd. Projekty bada więc w sposób całościowy, łączący wszystkie elementy potrzebne do realizacji dzieła sztuki scenicznej.

Jaki cel stawia przed sobą autorka? Chce ona przede wszystkim zrekonstruować oraz – z wielu elementów i aspektów myśli Craiga – wydobyć spójną koncepcję dzieła sztuki scenicznej. Ale nie tylko. Ambicją Agnieszki Jelewskiej jest pokazanie całościowego charakteru tej koncepcji odnośnie do twórczości w ogóle. Tutaj teatr byłby jedynie przykładem (co prawda najpełniejszym) ilustrującym Craigowską myśl. W omawianej książce przybiera ona cechy filozofii sztuki. Dotyka więc spraw estetyki jako dziedziny życia. Nieprzypadkowo zresztą autorka określa Craiga jako „artystę- filozofa”. Sama cel swojej pracy nazwała „dotarciem do struktury głębokiej dyskursu” Craiga. To nowe spojrzenie na autora „O sztuce teatru”. Postawione sobie zadanie było bardzo trudne, „gdyż Craigowski dyskurs o sztuce teatru jest zanurzony w tradycji, która obecna jest w formie cytatu, aluzji, nawiązania, porównania, przywołania” (autorka uważa metodę dyskursu polifonicznego jako znamienną dla sposobu wyrażania się przez Craiga). Czy Jelewskiej udało się osiągnąć cel?

W pierwszej części książki przybliżony jest klimat epoki wiktoriańskiej, w której wyrastał Craig i rodziła się jego koncepcja. Ważne jest tu tło społeczne, na którym widać wyraźnie konwencje współczesnego mu teatru angielskiego. Dzięki temu Jelewska otrzymuje punkt odniesienia dla omawianych koncepcji. „Chroniczne odrzucenie” – według Jelewskiej charakteryzujące postawę Craiga, który był synem gwiazdy teatru angielskiego i scenografa wprowadzającego „archeologiczny” model rekonstrukcji historycznej – rozpięte jest pomiędzy nowym teatrem a konfliktem z rodzicami. Element biograficzny, „prywatny” jest powiązany z całością teoretycznego dyskursu. Autorka wydobywa symboliczne znaczenia przybranego nazwiska (z jednej strony bunt przeciw rodzicom, a z drugiej mieniący się wielością znaczeń przydomek). Słowo „craig” oznacza grań, skaliste wybrzeże, lecz jest także kojarzone z wyspą. Do tych elementów dodane zostają symboliczne znaczenia utrwalone w kulturze, mitologiach i wierzeniach ludowych. Odwołując się do koncepcji antropologicznych, Jelewska daje wykładnie także poszczególnym motywom w omawianej twórczości. Z tego kręgu znaczeń wydobywa ona wertykalizm obecny w plastycznych kompozycjach artysty. Kontekst historyczny jest więc w tej książce tłem, na którym widoczne są zmiany, jakie wniosły nowatorskie koncepcje reformatora.

Największą wartością publikacji jest próba rekonstrukcji metody pisarskiej Craiga. Autorka pokazuje, że głównym nurtem tradycji jest dialog sokratejski. Zauważa, że wzorem literackim była dla Craiga „Uczta” Platona. Te – dość oczywiste – stwierdzenia u Jelewskiej są rozszerzone. Zaznacza ona, że cała metoda pisarska Craiga wynika właśnie z myślenia dialektycznego, dialogowego. Wykorzystując wszelkie elementy właściwe dla dialogu (na przykład ukrywanie wiedzy, sokratejska pozorna niewiedza w wypowiedziach Reżysera), Craig wprowadza cały swój dyskurs – a przez to koncepcje odnoszące się do teatru – w kontekst mentalny, teoretyczny. Po raz kolejny widać, że było to dla niego ważniejsze niż realizacja sceniczna.

Związek dialektyki, dialogiczności ze sztuką teatru jest także ważny, ponieważ dzieło sceniczne jest skomplikowane, wielokodowe, czerpie z wielu źródeł. Dlatego opisując teatr, Craig wykorzystuje formy, które w pełni oddają wielogłosowość, złożoność tego zjawiska. Przywołując sposób formułowania myśli z dialogów sokratejskich, Jelewska pokazuje, że estetyka łączy się u Craiga z pojęciem prawdy – dlatego właśnie rozpatruje ona jego dyskurs na płaszczyźnie estetyki filozoficznej. Pisząc o teatrze, Craig przyznaje mu zdolność łączenia estetyki z przekazywaniem wartości. Teatralna harmonia elementów może być według niego oddana jedynie poprzez udialogizowany dyskurs.

Craig bardzo często używa montażu i techniki metatekstowej. Wprowadzając pojęcie montażu jako kategorii podstawowej dla Craigowskiego dyskursu, Jelewska zaznacza jednocześnie, że nie jest to prekursorski zabieg estetyczny (który niedługo później zostanie podchwycony przez awangardy). Używając tej metody, autor chce umieścić swoje wypowiedzi w kontekście epoki, w kontekście tekstów kultury jemu współczesnych. Przykładem intertekstu jest figura nadmarionety, która wyprowadzona została właśnie poprzez montaż wielu różnorodnych elementów zaczerpniętych z różnych tradycji i opisów obrzędów.

Zasługą książki Jelewskiej jest to, że opisuje ona i poddaje analizie wszystkie elementy Craigowskich koncepcji. Co więcej, autorka pokazuje te koncepcje jako spójną całość teoretyczną, jednolitą koncepcję nie tylko sztuki teatralnej, ale filozofii i estetyki. Pokazuje, jak Craig, zanurzony w swojej epoce, stworzył projekt, który rzutował na późniejszą twórczość artystów teatru. Dlatego praca ta ma znaczenie nie tylko dla pełniejszej i dokładniejszej recepcji projektów Craiga. Poprzez analizę formalnych sposobów zapisywania teorii teatralnych pomocna jest także w dzisiejszej refleksji na temat teatru.

Sposób pisania Craiga, uwikłanie w relacje międzytekstowe, daje szersze spojrzenie na modernistyczny przełom dokonany na gruncie teatru. Tak zwana Wielka Reforma była wynikiem tego, co na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku dokonało się w kulturze. Jelewska pokazuje, że nie chodzi jedynie o jakości estetyczne. Motywy i znaczenia były o wiele głębsze i powiązane siecią bardziej skomplikowanych relacji. Poprzez dotarcie i wydobycie „struktury głębokiej” obecnej w pisarstwie, możliwe jest zobaczenie tego, jak recepcja Craiga przebiegała w dwudziestym wieku i jakie miała znaczenie dla polskich twórców teatru. Nieprzypadkowo bowiem w książce znajdujemy odwołania do pism Tadeusza Kantora – ponieważ właśnie na płaszczyźnie analitycznej widoczny jest wpływ Craiga na teatr późniejszy. Mówiąc wprost, Jelewska pokazała, że ten dyskurs jest żywy i ma znaczenie dla teoretycznego zaplecza teatru.

Paweł Stangret – doktorant w Instytucie Badań Literackich PAN. Przygotowuje rozprawę na temat tekstów Tadeusza Kantora. Prowadzi zajęcia na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Jest stypendystą Polskiej Akademii Nauk.

Czas musicali
Śpiewaj, śpiewaj, śpiew [...]
Chłopięca rebelia
Gdzie jest polski musical? [...]
Musical rozwija skrzydła
Duchy popu
Teologia teatru
Teologia w działaniu
Przedstawienia
Nie ma rozpusty gorszej ni [...]
Kto chce czytać, niechaj [...]
Klątwa. Trzeci powrót Od [...]
Mrok jak światło
Wszystko dozwolone
Z papieru i sznurka
Oda do młodości
Przepis na projekt ekspery [...]
Witaj na Cyprze
Interpretacje
Wanna wobec Marata. O form [...]
Niemożliwa rewolucja
Wyżej nie podskoczysz
Bajka o żelaznym wilku
Dokąd idiesz czerwony kap [...]
Teatr telewizji-Scena faktu
Gułag dokumentalnie
Kontrapunkt-Berlin
O kobiecie, której puści [...]
Kobiety mówią
Maszeruj albo giń!
Nowy Świat pełen klawisz [...]
Opera
My, biedni ludzie...
Reportaż
Festa Candomblé
Teatr ukraiński
Łeś Kurbas, czyli teatr [...]
Prolog z błaznem
Rozumny arlekin
Kufer z książkami
Mapa nowego świata
Kabarety polskie
Mumio a Tey-bilans kabaret [...]
Wyspiański wielokrotnie
Sen nocy listopadowej
Monologi
Rzeczpospolita kawalerska
Inna się snuje historia c [...]
Mistrzowie krytyki
Krytyk niespieszyny
Książki
Craig bliżej
Obłok krojony

Copyright © 2006 "TEATR" Wszystkie prawa zastrzeżone