Przewiń w lewo
Przewiń w prawo
Zwiń
Przegląd
9/2018
Żywot Witkacego
autor: Halina Waszkiel
foto:

Od śmierci Stanisława Ignacego Witkiewicza minęło blisko osiemdziesiąt lat. Dużo zmieniło się w sztukach plastycznych, w teatrze, literaturze, filozofii, a także w poczuciu tego, co ogół uważa za moralne, dopuszczalne, poprawne, przyzwoite, a przynajmniej – zrozumiałe. Dzisiaj znacznie łatwiej czytać dzieła Witkacego czy oglądać na scenie jego sztuki, niż przychodziło to jemu współczesnym. Historia potwierdziła wiele z rozpoznań, przeczuć i obsesji artysty.


Zainteresowanie zarówno dorobkiem Witkiewicza, jak i jego życiem nie słabnie, lecz wręcz przeciwnie – rośnie. Świadczą o tym nie tylko kolejne pokolenia witkacologów i premiery teatralne jego dzieł, ale też poświecone mu nowo powstające utwory, jak na przykład dramat Zagwazdrane żyćko Antoniego Wincha („Dialog” nr 6/2015), osnuty wokół wątków biograficznych (zwłaszcza tragicznie zakończonego związku Witkacego z Jadwigą Janczewską), czy przedstawienie Teatru Malabar Hotel (w koprodukcji z Teatrem Dramatycznym m.st. Warszawy) pt. Tutli-Putli. Kto jest dziki?, zestawiające wypowiedzi Witkacego oraz Bronisława Malinowskiego i Marii Czaplickiej na temat odmienności cywilizacyjnych różnych nacji.


W sukurs wszystkim zainteresowanym, od naukowców i artystów po miłośników biografistyki, przychodzi obszerna książka zatytułowana Kronika życia i twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza, wydana jako dwudziesty czwarty tom Dzieł zebranych Witkiewicza, opracowany przez Janusza Deglera, Stefana Okołowicza i Tomasza Pawlaka. Jako czwartego współautora wymieniono na stronnie tytułowej Annę Micińską, zmarłą w 2001 roku, której wkład w badania witkacologiczne jest nie do przecenienia. Przedrukowano w Kronice dwa jej fundamentalne opracowania: Z dziejów rodziny Witkiewiczów oraz Kronikę życia i twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza 1885–1918, których pierwodruki ukazały się w słynnym witkacowskim „Pamiętniku Teatralnym” (z. 1-4/1985). Wykorzystano także inne teksty Micińskiej oraz dokonano stosownych nowelizacji, z uwzględnieniem aktualnego stanu badań. O tym wszystkim informuje czytelnika Nota wydawnicza, napisana przez Janusza Deglera.


Dla ułatwienia lektury podzielono materiał na trzy części. Pierwsza, zatytułowana Z dziejów rodzin Witkiewiczów i Pietrzkiewiczów, stanowi swoistą przedakcję, bowiem opowiada o przodkach. Micińska opracowała dzieje rodziny Witkiewiczów, a Pawlak – Pietrzkiewiczów, z których wywodziła się matka Witkacego, Maria. W czasach młodości Stanisława Ignacego pytanie: „Kto go rodził?”, wyznaczało miejsce człowieka w hierarchii społecznej, ale jeszcze ważniejszy jest fakt, iż oboje rodzice mieli wyjątkowy wpływ na syna, od dziecka hodowanego na artystę, edukowanego w domu przez starannie dobieranych nauczycieli, izolowanego od zbiorowej edukacji. Stanisław Ignacy przez całe życie borykał się z wyniesionym z domu obrazem świata, dlatego szerokie omówienie antenatów ma głębokie uzasadnienie.


Druga część książki to kompendium, które na długo stanie się podstawą witkacologii: Kronika życia i twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza, podzielona na dwa bloki. Micińska napisała (a opracował Pawlak) o okresie od 24 II 1885 (urodziny Stasia) do 30 VI 1918 (powrót Witkacego z wojny). Okres od 1 VII 1918 do 18 IX 1939 (śmierć artysty) opisał Degler, dorzucając kilka dat późniejszych, zwłaszcza informacje o śmierci Jadwigi Witkiewiczowej (1968) oraz Czesławy Oknińskiej (1975).


W Kronice starano się uwzględnić jak najwięcej faktów zarówno związanych z życiem, podróżami, kontaktami artysty z otoczeniem, jak i związanych z twórczością. Bogato cytowana korespondencja ubarwia narrację i daje wgląd w autokomentarze artysty, dotyczące najróżniejszych wydarzeń (na przykład pod datą 5 IX 1931 czytamy o śmierci ulubionej kotki, Schyzi: „Wczoraj Schyzia biedaczka zasnęła w Kocim Panu na zawsze. Strasznie cierpię nad tym”).


Trzecią partię książki (objętościowo niemal połowę) wypełnia Appendix obejmujący osiem tekstów, przybliżających szczegółowo wybrane wydarzenia z życia bohatera tej opowieści. Są głosy świadków, są badania naukowców. Wspomnieniom oddaje się Jan Witkiewicz (1881–1958), stryjeczny brat Stasia, którego tekst pt. Życiorys Stanisława Ignacego Witkiewicza powstał w roku 1950 i przedstawia subiektywne spojrzenie na drogę życiową i dorobek sławnego kuzyna. Jeszcze bardziej osobisty ton ma wspomnienie Czesławy Oknińskiej, niedoszłej współsamobójczyni Witkacego, zatytułowane Ostatnie 13 dni życia Stanisława Ignacego Witkiewicza (tekst z 1975 roku, opracowany przez Deglera). Inny charakter – naukowy – ma pozostałych sześć opracowań. Pawlak opisuje egzamin maturalny Witkacego, Wojciech Sztaba – studia artysty w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Okołowicz – dzieje znajomości Witkacego z Janczewską oraz ich plany matrymonialne zakończone samobójstwem dziewczyny, Daniel Gerould – wyprawę na antypody z Bronisławem Malinowskim (Podróż Witkacego do tropików: itinerarium cejlońskie), Krzysztof Dubiński – służbę Witkacego w armii carskiej, w Lejbgwardii Pawłowskiego Pułku, a Degler – skomplikowane dzieje małżeństwa Witkacego z Jadwigą Unrużanką.


Wszystkie teksty opatrzone są przypisami, informującymi o etapach badań nad poszczególnymi tematami, o dotychczasowych publikacjach, ustaleniach poprzedników. Dodatkowym ułatwieniem jest zestawienie bibliograficzne, porządkujące dorobek witkacologów. Indeks osób ułatwia znalezienie poszukiwanej informacji.


Czytelnik dostaje kompendium wiedzy „na dziś”. W biografii Witkiewicza dużo było chwil trudnych, zdarzeń zawikłanych, faktów przemilczanych lub przeinaczanych. Wieloletni trud badaczy i wielbicieli dorobku artysty doprowadził do rozwikłania wielu zagadek, odsiania prawdy od plotki i blagi. Na pewno jeszcze niejeden dokument wypłynie w przyszłości, ale omawiana Kronika stanowi solidny fundament wiedzy rzetelnej, gromadzonej w najlepszej wierze – bez kłamstwa, ale też bez podkręcania sensacyjności. Z lektury dziewięciuset stron wyłania się wielostronny obraz niezwykłego człowieka i wyjątkowego artysty.


Malinowski zapisał w swoim Dzienniku znamienne zdanie o wieloletnim przyjacielu: „Bezwzględnie uznaję jego sztukę, podziwiam inteligencję i wielbię indywidualność, ale nie znoszę charakteru”. Kronika życia i twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza dostarcza bogatego materiału, który ułatwia przemyślenie naszego stosunku do Witkacego jako artysty, filozofa, ale nade wszystko – człowieka.


Książka zawiera 226 czarno-białych ilustracji, znakomicie dokumentujących miniony czas, a zarazem wspomagających wyobraźnię czytelnika. Pokazują one portrety rodzinne, wizerunki rodziców, krewnych i znajomych, ukochane kobiety. Osoba Stanisława Ignacego prezentowana jest od niemowlęctwa po ostatni pastelowy autoportret z sierpnia 1939 roku. Część reprodukowanych zdjęć jest autorstwa samego Witkacego. Ilustracje pokazują niektóre obrazy i rysunki, strony tytułowe rękopisów (na przykład Macieja Korbowy i Bellatrix), okładki katalogów i publikacji, plakaty, dokumentację teatralną (na przykład „S.I. Witkiewicz i Teofil Trzciński wśród aktorów po prapremierze Tumora Mózgowicza w teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, 30 czerwca 1921” czy Witkacego „projekt dekoracji do prapremiery Pragmatystów w teatrze ‘Elsynor’ w Warszawie, 29 grudnia 1921”). Można nawet przypatrzeć się Witkacemu ze wspomnianą kotką Schyzią albo Jadwidze Witkiewiczowej z tygryskiem na rękach. Niektóre zdjęcia stanowią wyjątkowo cenny komentarz do faktów biograficznych, jak na przykład „S.I. Witkiewicz odgrywający ducha w miejscu samobójstwa Jadwigi Janczewskiej w Dolinie Kościeliskiej, fot. Józef Głogowski, lata trzydzieste XX wieku”.


Fakt, że w książce zamieszczono liczne fotografie zrobione przez samego Witkacego, jego projekty plastyczne, a także liczne cytaty z osobistej korespondencji, sprawia wrażenie, jakby oddawano głos bohaterowi. On sam komentuje opowieść o sobie, uzupełnia ją własnym spojrzeniem, wtrąca gorzkie lub ironiczne komentarze, dopowiada to, co udało się ustalić i opisać badaczom zafascynowanym jego osobą.


Miłośnicy twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza znajdą w omawianym tomie mnóstwo szczegółów pozwalających lepiej zrozumieć dzieje życia, wpływ zdarzeń osobistych i historycznych na twórczą osobowość artysty. Dla czytelników znających go mniej książka na dłuższy czas pozostanie źródłem informacji zarówno podstawowych, ujętych w serię dat, faktów i nazwisk, jak i informacji pogłębionych, rozpisanych na szersze studia (Appendix). Warsztat naukowy z kolei pozwoli następnym pokoleniom witkacologów kontynuować badania od punktu, w jakim wiedza o Witkacym znajduje się dzisiaj.


Można też czytać Kronikę jak powieść biograficzną, nie zwracając uwagi na uczone przypisy. Będzie to wówczas pasjonująca opowieść o świecie z przełomu XIX i XX wieku oraz o Polsce przed II wojną światową, o artystycznej bohemie Zakopanego, o dalekich podróżach, o miłości, strachu, depresji, o przymusie bycia artystą, o dziwnym dzieciństwie, trudnym dorastaniu i brzemiennych w skutkach życiowych decyzjach. Łatwiej jest zrozumieć dzieła Witkiewicza, gdy zna się jego życiorys, ale z drugiej strony sama biografia dostarcza materiału na pasjonującą powieść.


Ta książka warta jest lektury w dowolnej perspektywie.

 

tytuł / Kronika życia i twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza
opracowanie / Anna Micińska, Janusz Degler, Stefan Okołowicz, Tomasz Pawlak
wydawca / Państwowy Instytut Wydawniczy
miejsce i rok / Warszawa 2018
 

Komentarze
W najnowszym numerze
„Teatr. Krytycy” tom 2

„Teatr. Krytycy” tom 1

http://polskidramat.pl/centrumsztukitanca.eu


Nasz serwis korzysta z plików cookies zgodnie z polityką prywatności i plików cookies [dowiedz się więcej]. Zablokowanie zapisywania plików cookies na urządzeniu końcowym lub ich usunięcie możliwe jest po właściwym skonfigurowaniu ustawień przeglądarki internetowej. Zablokowanie możliwości zapisywania plików cookies może spowodować utrudnienia lub brak działania niektórych funkcji serwisu. Niedokonanie zmian ustawień przeglądarki internetowej na ustawienia blokujące zapisywanie plików cookies jest jednoznaczne z wyrażeniem zgody na ich zapisywanie.

Zamknij