Przewiń w lewo
Przewiń w prawo
Zwiń
Przegląd
12/2013
Epatowanie ciałem
autor: Agata Barełkowska
Epatowanie ciałem
foto:

Zakrwawiony, nagi mężczyzna nonszalancko leżący na fotelu, kobieta wysmarowana czarną mazią, dwóch przytulających się mężczyzn, kobieta z penisem, mężczyzna z wymalowanym uśmiechem Jokera, grupa krzyczących kobiet… Oglądanie fotografii zamieszczonych w książce Ciało w teatrze wydaje się aktem podglądania, konfrontacją z obnażeniem. Nie tylko dosłownym, związanym z nagością, lecz również z tym, które wynika z przekroczenia granic, wyolbrzymienia – z głośnego krzyku, manifestacyjnego gestu, wielokrotnego powiększenia obrazu przez projekcję wideo. W swojej książce Krystyna Duniec pisze o różnych ciałach i różnych obnażeniach. Udziela również głosu twórcom teatralnym, którzy często prezentują odmienny, kontrastowy sposób myślenia o ciele w teatrze.


Książka podzielona jest na dwie główne części: pierwsza z nich to zbiór esejów dotyczących różnych sposobów istnienia ciała w przestrzeni teatru. Druga składa się z wywiadów z artystami, którzy o ciele wypowiadają się przez pryzmat praktyki, często nawiązując do konkretnych doświadczeń, realizacji spektakli, spotkań z teatralnymi osobowościami. Wśród przepytanych przez autorkę w latach 2006–2012 znaleźli się reżyserzy (na przykład Paweł Łysak, Anna Augustynowicz, Maja Kleczewska, Marta Górnicka), aktorzy (m.in. Maria Seweryn, Jacek Poniedziałek, Andrzej Chyra), a także malarka, choreutka, dramaturżka. Te głosy czyta się z dużym zainteresowaniem. W wywiadach często powraca kilka przewodnich tematów: nagość i potrzeba jej uzasadnienia, ciało stawiane w opozycji do słowa, używanie ciała jako narzędzia i tworzywa w pracy aktora, androginiczność, seksualność, obalanie tabu, uruchamianie ciała, improwizacja i wykorzystywanie prywatnych doświadczeń na scenie. Z jednej strony aktorzy opowiadają o konieczności samoakceptacji, z drugiej wyznają, że to, czego najbardziej wstydzą się w teatrze, to nie sama nagość, lecz niedoskonałość własnego ciała. Ciekawe, że większość artystów na pytania o prymat ciała we współczesnym teatrze reaguje sprzeciwem. (P. Łysak: „Ten język przede wszystkim nie jest nowy. Wszystko się powtarza, a teatru, w którym ciało dominuje, naoglądałem się do syta”; A. Konieczna: „Od 1988 roku, od kiedy skończyłam szkołę teatralną, nie mam wrażenia, że ciała w teatrze jest więcej”; E. Kuryluk w odpowiedzi na stwierdzenie, że „ciało dziś jest podstawowym narratorem w teatrze”: „Tak było zawsze”). Być może najtrafniej uchwyciła to Anna Augustynowicz, mówiąc: „Problem we współczesnym teatrze – w moim rozumieniu – nie polega na dominacji języka ciała, ale na epatowaniu ciałem”.


Eseje zebrane w części teoretycznej podejmują częściowo tematy, które pojawiają się w rozmowach. Dialogują z wywiadami i dopełniają je. Krótkie wprowadzenie pt. Ciało bez ograniczeń przybliża kategorie ciała ujarzmionego, otwartego i performatywnego, wyznaczając jednocześnie kierunki kolejnych analiz. Zwraca również uwagę na przeciwstawienie ciała sztuki współczesnej ciału kultury masowej. W tekście tym pojawia się też nazwisko Artauda, które jeszcze wielokrotnie znaczyć będzie późniejsze rozważania.


Eseje zebrane w książce podzielone zostały na trzy części, zatytułowane: Aktor, Obcy i Persona. Teksty zawarte w części pierwszej (Aktorska indywidualność i Aktor w teatrze bez reguł) dotyczą przede wszystkim stylu gry aktorskiej, zmiany środków aktorskiego wyrazu wymuszonej przez współczesną dramaturgię, improwizacji i teatru performatywnego/performatycznego (rozważaniu tego problemu towarzyszy niestety metodologiczny chaos). Ciekawe są linie aktorskie poprowadzone przez autorkę na podstawie pytania o aktorską indywidualność i styl gry: Kazimierz Kamiński – Piotr Fronczewski – Adam Woronowicz, Irena Solska – Maja Komorowska – Agnieszka Podsiadlik czy Alojzy Żółkowski – Jan Kurnakowicz – Jerzy Stuhr – Zbigniew Zamachowski. Autorka zwraca też uwagę na moment, w którym aktor pozbawiony zostaje indywidualności na rzecz aktorstwa autoreferencjalnego, „aktorstwa bezpośredniej komunikacji”. Stawia również tezę, że podstawową zasadą współczesnego aktorstwa jest różnica i że „mamy za sobą epokę gwiazd”.


Eseje w części Obcy – Mięso i krew, Pożądanie i płeć, Spowiedź wykluczonego – poruszają problemy prowokacji we współczesnym teatrze, bólu i cierpienia, fizjologii, opisują ciało aktora w całej jego materialności. Rozważania o homo sexualis współczesnego teatru dotyczą również kryzysu i ambiwalencji tożsamości, jej rozbicia i rozproszenia. Refleksji zostaje poddana kwestia androginiczności i transgresji płci oraz jej performatywizm – „płeć staje się interaktywnym, politycznym, kulturalnym działaniem prowadzącym do społecznej przemiany”.


Część trzecia, Persona, zawiera teksty, których same tytuły zdradzają ich duże zróżnicowanie: Wizerunek jako towar. Droga do tożsamości?, Dziennik intymny na scenie, Ciało jako ready made. Choć eseje te same w sobie są interesujące i również dotyczą aspektów związanych z cielesnością, trudno nie odnieść wrażenia, że dwa pierwsze zostały do książki dołączone trochę na siłę. Pierwszy tekst, dotyczący wizerunku i „strategii jego produkcji i sprzedaży” oraz „sposobów komunikowania relacji komunikacyjnych między wizerunkiem artysty a jego odbiorcą”, czyta się momentami jak newsy z plotkarskiej gazety. Do jego najciekawszych fragmentów należą te, które dotyczą wizerunku reżyserów (Warlikowski, Lupa). Tekst drugi poświęcony jest teatrowi Krystiana Lupy, a dokładniej jego trzem przedstawieniom: Factory 2 (dla którego autorka proponuje tytuł: Persona. Andy Warhol), Persona. Tryptyk/Marilyn, Persona. Ciało Simone. Teatr Lupy jawi się tu jako „tekst autobiograficzny”, „pamiętnik egzystencjalny”, „sceniczny dziennik intymny”. Tekst trzeci opisuje ciało jako teatralny obiekt, ready made, element kompozycji i gry formalnej.


Swoją książkę Ciało w teatrze. Perspektywa antropologiczna Krystyna Duniec opisała jako „afirmację teatru, w którym ciało nienormatywne, przemilczane, prześladowane, słabe, pokrzywdzone i skolonizowane odnajduje swoje miejsce”. W jej esejach spotykamy się najczęściej z takim właśnie ciałem. Autorka opisuje wybrane zjawiska współczesnego teatru, a teksty zawarte w tej publikacji niejednokrotnie są jak zamknięte pytania, zadawane bohaterom wywiadów drugiej części książki: jednostronne, generalizujące, niepozbawione uogólnień. Konsekwencją wydania zbioru publikowanych w większości wcześniej esejów są też powtórzenia i powielające się w kolejnych rozdziałach rozpoznania. Jacek Poniedziałek w jednym z wywiadów zawartych w książce mówi: „Ciało, mimo że własne, jest dla nas udręką. Taki obraz ciała w teatrze może być metaforą ludzkiego losu”. Warto by dodać, że na szczęście jest to tylko jedna z możliwych metafor. Spojrzenie na ciało w teatrze z innej perspektywy niż zaproponowana umożliwia wyjście poza myślenie zamknięte w kręgu frustracji i niespełnienia. Temat ciała w polskim teatrze niewątpliwie czeka jeszcze na swoje wielowymiarowe, należne mu opracowanie.
 

AUTOR / KRYSTYNA DUNIEC
TYTUŁ / CIAŁO W TEATRZE. PERSPEKTYWA ANTROPOLOGICZNA
WYDAWCA / INSTYTUT SZTUKI PAN
MIEJSCE I ROK / WARSZAWA 2012
 

Komentarze
W najnowszym numerze
„Teatr. Krytycy” tom 2

„Teatr. Krytycy” tom 1

http://polskidramat.pl/centrumsztukitanca.eu


Nasz serwis korzysta z plików cookies zgodnie z polityką prywatności i plików cookies [dowiedz się więcej]. Zablokowanie zapisywania plików cookies na urządzeniu końcowym lub ich usunięcie możliwe jest po właściwym skonfigurowaniu ustawień przeglądarki internetowej. Zablokowanie możliwości zapisywania plików cookies może spowodować utrudnienia lub brak działania niektórych funkcji serwisu. Niedokonanie zmian ustawień przeglądarki internetowej na ustawienia blokujące zapisywanie plików cookies jest jednoznaczne z wyrażeniem zgody na ich zapisywanie.

Zamknij