Przewiń w lewo
Przewiń w prawo
Zwiń
Przegląd
11/2014
Zachęta do działania
autor: Magdalena Hasiuk
Zachęta do działania
foto:

Gry dla aktorów i nieaktorów to najbardziej znana praca w bogatym dorobku Augusta Boala – brazylijskiego wizjonera, praktyka i teoretyka teatru zaangażowanego społecznie, dramaturga, jednego z najwybitniejszych reżyserów teatralnych Ameryki Łacińskiej. Boal, w latach siedemdziesiątych więziony i torturowany za swoją działalność, został zmuszony do emigracji i przez wiele lat pracował poza Brazylią. W 2008 roku, bodaj jako jedyny do tej pory człowiek teatru, otrzymał nominację do Pokojowej Nagrody Nobla. Dotychczas w naszym kraju jego praca znana była z zaledwie kilku rozproszonych tekstów, które ukazały się w czasopismach branżowych (przede wszystkim w „Didaskaliach”) oraz ze skrótowych omówień i przywołań w książkach polskich autorów (m.in. w Regule Nibelunga Tomasza Kubikowskiego).


Światową sławę Boal uzyskał jako twórca Teatru Uciśnionych, praktyki teatralnej, umieszczonej niejako na granicy między fikcją a rzeczywistością, której ewolucję można wyśledzić z kart Gier dla aktorów i nieaktorów. Reżyser nigdy nie zadowalał się raz opracowanymi narzędziami, ale nieustannie je rozwijał. Przez dekady, dzięki doświadczeniom pracy w różnych krajach, kontekstach kulturowych i społecznych, wprowadzał kolejne metody i techniki. Boal pracował m.in. z brazylijskimi i indyjskimi chłopami, z mieszkańcami slumsów, z peruwiańskimi autochtonami, z więźniami i strażnikami więziennymi, z imigrantami na całym świecie, z przedstawicielami odmiennych społeczności i profesji w wielu krajach Europy. Tworzył w USA i w wielu rejonach Afryki. Nieustannie „wytyczał nowe trasy”. Dziś Teatr Uciśnionych praktykują nie tylko aktorzy i reżyserzy, ale także pedagodzy, socjologowie, nauczyciele, trenerzy, terapeuci, duchowni, animatorzy kultury, jak również ludzie innych zawodów w ponad siedemdziesięciu krajach. Metoda Boala wykorzystywana bywa w działalności politycznej, społecznej lub badawczej, i niestety, wbrew intencji twórcy, w biznesie. Jego koncepcja teatru stanowi przedmiot badań na licznych uniwersytetach. A jedna z form Teatru Uciśnionych – Teatr Forum, służy do inscenizowania wszystkich gatunków dramatów, od tragedii greckiej po utwory Ibsena.


Zasięg teorii brazylijskiego reżysera oraz cel stawiany przez niego pracy teatralnej śmiało można zestawić z oddziaływaniem wizji najwybitniejszych teoretyków teatru XX wieku, a w sposób szczególny Bertolta Brechta. O ile jednak dla niemieckiego reżysera celem omawianej sztuki, postrzeganym (najczęściej) w perspektywie globalnej, było przede wszystkim budzenie świadomości społecznej widzów i inspirowanie ich do refleksji, o tyle brazylijski twórca sytuuje teatr w ścisłym związku z konkretnym problemem i zazwyczaj w lokalnym kontekście społecznym. Dla Boala teatr jest narzędziem zmiany ludzkich zachowań i postaw w konkretnej sytuacji. Nie tylko powinien pobudzać do refleksji, ale przede wszystkim powinien uczyć podejmowania działań służących przemianie rzeczywistości i tworzeniu bardziej sprawiedliwego świata, tu i teraz. Wizja Boala, podobnie jak programy wielu twórców teatru przed nim i jemu współczesnych, nosi znamiona utopii.


„Widzowie-aktorzy”, jak reżyser określa wszystkie osoby uczestniczące w Teatrze Uciśnionych, w fikcyjnym świecie stworzonym w teatrze uczą się przekształcać go i przezwyciężać celowo wzmacniane trudności, a tym samym przygotowują się do działania i przemiany świata realnego. Nadrzędnym celem tak zaaranżowanych działań jest pomoc ich uczestnikom w uwolnieniu się od tyranii. Boal uważa, że żyjemy po to, by wydobyć i w pełni rozwinąć własny potencjał. Dlatego też kluczowe zadanie powierzone zostaje w jego teatrze widzom, ich kreatywności. „Widzowie-aktorzy”, zastępując bohaterów, usiłują znaleźć rozwiązanie dla własnych, realnych problemów. Reżyser wychodzi z założenia, że jeśli żaden z „widzów-aktorów” nie zmieni świata, to pozostanie on taki, jaki jest. A zadaniem człowieka jest występować przeciwko nierówności. Istotę pracy Boala stanowi solidarność z ludźmi uciśnionymi, nie tylko współczucie im, ale przede wszystkim aktywizowanie ich, by potrafili zakwestionować zastaną sytuację i dokonać koniecznych zmian. Choć w proponowanych przez reżysera działaniach teatralnych dominuje duch wolności, a powagę podejmowanych tematów najczęściej równoważy atmosfera entuzjazmu i zabawy, nigdy nie ma mowy o jakimkolwiek relatywizmie etycznym. W każdej sytuacji zostaje precyzyjnie nazwane, co jest uciskiem, kto jest ciemiężycielem i gdzie kryje się niesprawiedliwość. „Ciemiężyciel” zmienia dialog w monolog i przeciwstawia się dążeniom uciśnionych do poszanowania ich praw. Praca z uciśnionymi jawi się w takiej perspektywie jako szansa na wyzwolenie nie tylko w wymiarze indywidualnym, ale również społecznym i politycznym. Reżyser podkreśla, że korzystając z medium teatru – każdy może wziąć odpowiedzialność za swoje życie i cieszyć się z podejmowanych działań.


Pierwsze wydanie Gier dla aktorów i nieaktorów ukazało się w 1973 roku w Argentynie i zawierało dwieście ćwiczeń i gier. Kolejne edycje książki i jej przekłady na różne języki były zmieniane i uzupełniane o nowe komentarze i praktyki. Polski przekład znanego tłumacza i literaturoznawcy Macieja Świerkockiego powstał w oparciu o dwie wersje: angielską z 2002 oraz niemiecką z 2013 roku. Prezentuje on ostatnią, rozszerzoną wersję książki – zawiera ponad czterysta gier i ćwiczeń oraz część przypisów z redakcji angielskiej autorstwa Adriana Jacksona, tłumacza i bliskiego współpracownika Boala. Gry dla aktorów i nieaktorów zostały starannie przygotowane przez Wydawnictwo Cyklady i fundację Drama Way, od wielu lat propagującą na polskim gruncie metody pracy reżysera. Część książki zawierająca opis ćwiczeń, czyli „monologów fizycznych”, oraz gier i zabaw, czyli „dialogów fizycznych”, została dodatkowo wzbogacona zdjęciami z warsztatów polskiej fundacji.


Gry dla aktorów i nieaktorów składają się z kilku, zdawałoby się, niezależnych części: praktycznej, teoretycznej, refleksyjno-filozoficznej. Ten do pewnego stopnia mozaikowy układ doskonale charakteryzuje różnorodne metody i praktyki Teatru Uciśnionych. Książka definiuje i w praktyczny sposób przybliża jego komplementarne formy z Teatrem Forum, Teatrem Obrazów i Teatrem Niewidzialnym. Wskazuje na ich rozwój i ewolucję – od opisu stereotypowych, oczywistych sytuacji tyranii do sekwencji bardziej złożonych, z zastosowaniem technik introspekcyjnych. Podkreśla wyzwania, jakie poszczególne formy stawiają „widzom-aktorom”. Przykładowe realizacje poszczególnych form Teatru Uciśnionych w Europie: w Portugalii, Francji, we Włoszech i w Szwecji, reżyser opisuje wnikliwie i szczegółowo, opatrując dodatkowymi komentarzami. Boal zwraca uwagę, że o ile doświadczenia latynoamerykańskie pozwoliły zbudować idealny model Teatru Forum dla Ameryki Łacińskiej, o tyle rozwój tej formy w Europie wymaga niezbędnych przeobrażań i ciągłych badań. Zastrzega również, że wiele opisanych eksperymentów teatralnych przeprowadzonych zostało w Europie w drugiej połowie lat siedemdziesiątych i stanowiło odpowiedź na ówczesne problemy. Tematy podejmowane przez Teatr Uciśnionych w tamtym czasie, takie jak feminizm, budowa elektrowni nuklearnych, problem imigracji, rasizm, molestowanie seksualne, i dziś domagają się poszukiwania konstruktywnych rozwiązań, jednak same problemy, choć identycznie nazwane, często wyglądają już inaczej, podobnie jak cała rzeczywistość. To, co pozostało stałe w latach siedemdziesiątych i w XXI wieku, to wyrażone przez Boala pragnienie zmiany społecznej, prowadzącej w kierunku takiego ustroju, w którym największą wartością byłby człowiek, a nie zysk. Opis form Teatru Uciśnionych reżyser uzupełnia o dodatkowe techniki (na przykład technikę „Tęczy pożądań”), a w kilku miejscach bardziej szczegółowo omawia rolę jokera jako akuszera aktywności i kreatywności „widzów-aktorów”. Wskazuje na ważną rolę dyskusji i debaty. Podkreśla, że nadrzędnym celem poszczególnych technik nie jest zwyciężać, ale uczyć i szkolić.


Część teoretyczna książki zawiera opis pracy Boala z aktorami w trakcie piętnastoletniej praktyki reżyserskiej w Teatrze Arena w São Paulo. Wychodząc od metody Stanisławskiego, reżyser zwraca uwagę na prymarność emocji w pracy teatralnej. Konstatuje, że emocje nie tylko nie są w stanie się swobodnie manifestować za pomocą ciała, jeśli pozostaje ono zmechanizowane, ale, co więcej, nowo odkryte emocje mogą zostać unieruchomione „w zautomatyzowanych wzorcach zachowań aktora i zablokowane przez ciało nawykłe do określonych działań i reakcji”. Stąd ogromną rolę przywiązuje do ćwiczeń mięśniowych, sensorycznych, ćwiczeń pamięci, wyobraźni i emocji, związanych z rytmem i oddechem. Boal opracował specjalne metody i techniki angażujące i rozwijające kilka zmysłów jednocześnie, wyzwalające percepcję aktorów z automatyzmu i pobudzające na co dzień uśpione aspekty psychiki.


„Zobaczyć to, na co patrzymy, usłyszeć to, czego słuchamy, odczuć, co dotykamy, w nowy sposób doświadczyć przestrzeni” – to także cel, jakiemu miały służyć ćwiczenia i gry. Wśród ponad czterystu propozycji, stanowiących znaczącą część książki, znalazły się zarówno stare, powszechnie znane i stosowane zabawy, przejęte lub zmodyfikowane, jak i oryginalne, wymyślone przez autora lub przez jego współpracowników. Zostały one usystematyzowane tematycznie, uporządkowane w serie i rozpisane na warianty, przystosowane do pracy indywidualnej, w parach i w większej grupie, z zastosowaniem drobnych rekwizytów oraz bez nich. Nie stanowią one zbioru przepisów teatralnych, ale raczej wachlarz podpowiedzi i inspiracji dostępnych dla każdego. Ćwiczenia i gry pozwalają obudzić najważniejszy element pracy teatralnej – ludzkie ciało. Pomagają w pracy nad relacjami w przestrzeni. Boal zaleca, by wszelkie działania odbywały się w przyjemnej atmosferze, wykluczającej jakąkolwiek rywalizację. Powinny natomiast rozbudzić teatr, który nosi w sobie każdy człowiek. Gry i zabawy stają się dla brazylijskiego reżysera swoistą rozgrzewką dla dalszych działań dramatycznych i społecznych „widzów-aktorów”. Są nieodzownym wstępem do bardziej złożonych form Teatru Uciśnionych.


Gry dla aktorów i nieaktorów to publikacja, która nie tylko pozwala w znaczący sposób zapełnić lukę związaną z nikłą do tej pory obecnością wyjątkowej koncepcji Boala wśród polskich badań teatralnych. Otwiera ona także przed szerszym gronem czytelników – praktyków i teoretyków – nowe obszary postrzegania i rozumienia teatru zaangażowanego społecznie. Wprowadzenie praktyki Teatru Uciśnionych na szerszą skalę w polskie problemy artystyczne i społeczne z pewnością przynieść może imponujące skutki. Książka Boala inspiruje do podejmowania takich działań.
 

autor / Augusto Boal
tytuł / Gry dla aktorów i nieaktorów
tłumaczenie / Maciej Świerkocki
wydawca / Wydawnictwo Cyklady, Drama Way Fundacja Edukacji i Kultury
miejsce i rok / Warszawa 2014
 

Komentarze
W najnowszym numerze
„Teatr. Krytycy” tom 2

„Teatr. Krytycy” tom 1

http://polskidramat.pl/centrumsztukitanca.eu


Nasz serwis korzysta z plików cookies zgodnie z polityką prywatności i plików cookies [dowiedz się więcej]. Zablokowanie zapisywania plików cookies na urządzeniu końcowym lub ich usunięcie możliwe jest po właściwym skonfigurowaniu ustawień przeglądarki internetowej. Zablokowanie możliwości zapisywania plików cookies może spowodować utrudnienia lub brak działania niektórych funkcji serwisu. Niedokonanie zmian ustawień przeglądarki internetowej na ustawienia blokujące zapisywanie plików cookies jest jednoznaczne z wyrażeniem zgody na ich zapisywanie.

Zamknij