Przewiń w lewo
Przewiń w prawo
Zwiń
Przegląd
6/2015
Warszawskie pasaże: Pasaż z ogniem
autor: Krzysztof Rutkowski
Warszawskie pasaże: Pasaż z ogniem
foto: Zuzanna Waś

1.


Nasyp kolejowy ciągnie się od Dworca Wschodniego w stronę bazyliki na Kamionku. Po lewej stronie nasypu ruiny zarastają bzem i rutą. Oczodoły okien. Rozdęte odrzwia.


Najpierw poczułem dym. Potem ujrzałem ognisko.


Nad ogniskiem kiwał się mężczyzna. Rwał kartki i podsycał nimi płomień.

 

2.


Agamben pierwszy esej z tomu Opowiadanie i ogień rozpoczyna od przypomnienia opowieści o Baal Szemie, którą opowiada za Scholemem, który w zakończeniu Mistycyzmu żydowskiego opowiedział ją za wielkim pisarzem hebrajskim S.J. Agnonem, chociaż „jądro tej historyjki” przepowiada już chasydzki zbiór opowieści o rabbim Izraelu z Rużyna.


„Kiedy Baal Szem Tow zamierzał spełnić coś trudnego, szedł do lasu, rozpalał ogień, medytował i modlił się, a co postanowił – stawało się. Gdy pokolenie później Magid z Międzyrzecza stawał przed podobnym zadaniem, szedł do lasu na to samo miejsce i mówił: »Ognia co prawda nie możemy już rozpalać, ale modlić się jeszcze możemy«, i wszystko było tak, jak sobie umyślił. I znów jeszcze jedno pokolenie później przed podobnym zadaniem stanął rabbi Mojżesz Lejb z Sasowa. Poszedł do lasu i rzekł: »Nie możemy już rozpalać ognia, nie znamy też sposobu tajemnych medytacji ożywiających modlitwę, ale znamy miejsce w lesie, w którym to się działo i to musi wystarczyć«. No i wystarczało. Kiedy w pokoleniu następnym rabbi Izrael z Rużyna stanął przed takim samym zadaniem, zasiadł w swym pałacu na złotym krześle i powiedział: »Nie możemy już rozpalać ognia, nie możemy już odmawiać modlitw, nie znamy już tego miejsca, ale możemy o tym, co się działo, opowiadać«. I to jego opowiadanie wystarczało”.


Opowieść o pokoleniach chasydów można czytać jako alegorię literatury – powiada Agamben. Ludzie coraz bardziej oddalają się od misteryjnych źródeł i zapominają o ogniu, o miejscu i o zaklęciach, ale ludzie nadal mogą o tym wszystkim opowiadać. Z misteriów została literatura. Chasyd powiedziałby: „To musi wystarczyć”.

 

3.


Mężczyzna kiwał się nad ogniskiem rytmicznie. I powtarzał jakieś słowa. Kartki wyszarpywał z książki.


Stałem wryty i dyszący, bo wcześniej biegłem wzdłuż nasypu. Chciałem książki bronić, ale obrzęd wciągał.


Mężczyzna wyczuł moje stanie, odwrócił się i zaprosił do ogniska ręką.


– Nie wystarczy – powiedział. – Przyjdzie do mnie znowu.

 

4.


Co znaczy ta mądrość? Co to znaczy, że „to musi wystarczyć”? Od tego, co to znaczy, zależy sens literatury, a po prawdzie – sens wszelkiego opowiadania, czyli naprawdę po prawdzie – sens mówienia.


Jeśli utrata ognia, miejsca i magicznej mocy modlitewnej oznacza jakiś „postęp”, sekularyzację, odczarowanie, może jakieś „wyzwoliny” opowiadania od źródeł sakralnych, mitycznych, misteryjnych, objawionych, tajemnych, jeśli stanowi warunek możliwości powstania literatury, która „dorasta” i usamodzielnia się w osobnych rejestrach, wtedy słowa „to musi wystarczyć i wystarcza” brzmią naprawdę ogromnie zagadkowo. Wystarcza do czego? Czy można zadowolić się opowiadaniem, które już zupełnie utraciło kontakt z ogniem?

 

5.


– Przychodzi rano do stołówki i gada, że się zabije – powiedział mężczyzna – a ja mówię, że nie dam się jej zabić, bo spalę. Wrzuć i ty, może posłucha – wyrwał kartkę i wsunął mi ją w dłoń.


Spojrzałem, poznałem o kim mówił, wrzuciłem.

 

6.


Skoro rabbi opowiada, że „możemy o tym, co się działo, opowiadać”, to znaczy, że opowiadanie dotyczy zguby i zapomnienia, to znaczy, że opowiadanie opowiada o zagubieniu ognia, miejsca i mocy modlitwy. „Każde opowiadanie, wszelka literatura – powiada Agamben – jest, w pewnym sensie, pamięcią o utracie ognia”.


Powieść pochodzi z misteriów. Karl Kerényi, a po nim Reinhold Merkelbach dowiedli istnienia powinowactw misteriów pogańskich z powieścią antyczną. Metamorfozy Apulejusza, których bohater w osła przemieniony odzyskuje ludzką postać i osiąga zbawienie podczas inicjacji misteryjnej, dowodzą owej genezy nieodparcie.

 

7.


Obok ruin, w bok od nasypu, stoi budynek zamieszkały przez ludzi, w których tli się pamięć o ogniu. Budynek otaczają parkan i soczyste druty. Na furcie szyld: Praskie Centrum Pomocy Bliźniemu.


Stamtąd w ruiny nadciągał mężczyzna. Codziennie. Tak powiedział. Czytał tę książkę i czytał, aż postanowił, że nie dopuści, żeby ona się zabiła. Nie zabije się, gdy spali powieść powoli, rozdział po rozdziale, kartka za kartką.


– Ta pani to ja, a to powinno wystarczyć.

 

8.


W powieściach, podobnie jak w misteriach, życie poszczególne bohaterów wiąże się z elementem boskim lub przynajmniej nadludzkim w ten sposób, że wydarzenia ludzkiego żywota nabierają znaczeń człowieka przekraczających i tchną tajemnicą, czyli przeistaczają się w misterium. Podobnie jak mysta, czekający w Eleusis na wielki ogień, na roztańczoną i rozedrganą opowieść o porwaniu Kory przez Hadesa i o jej wiosennym powrocie, uczestniczył w misterium, by odnowić nadzieję lepszego życia i niestrasznej śmierci, czytelnik powieści, śledząc z trwogą, współczuciem lub drżeniem dzieje jej bohaterów, w pewien sposób dzieli ich losy i miesza w ich żywot swoje własne istnienie – misteryjnie.

 

9.


Powieść jest opowieścią o stracie, o zagubieniu miejsca i magicznych zaklęć oraz upamiętnianiem misterium. Jeśli powieść zaciera coraz bardziej pamięć o powinowactwach z tajemnicą, jeśli wymazuje ślad po niepewnych i chwilowych wyzwolinach w Eleusis i po magicznych formułach, jeśli rozcieńcza pamięć tajemnicy w mnogości drobnych detali, to powieść przestaje być opowieścią o pamięci ognia.

 

10.


To wystarczyło: powieść Flauberta kończy się teraz inaczej.
 

Komentarze
W najnowszym numerze
„Teatr. Krytycy” tom 2

„Teatr. Krytycy” tom 1

http://polskidramat.pl/https://www.fundacjaperforma.com/rozmowy-z-artystamihttps://festiwal.teatr.radom.pl/https://www.adit.art.pl/https://www.imit.org.pl/programy/departament-tanca/4483https://festiwalprapremier.pl/pl/


Nasz serwis korzysta z plików cookies zgodnie z polityką prywatności i plików cookies [dowiedz się więcej]. Zablokowanie zapisywania plików cookies na urządzeniu końcowym lub ich usunięcie możliwe jest po właściwym skonfigurowaniu ustawień przeglądarki internetowej. Zablokowanie możliwości zapisywania plików cookies może spowodować utrudnienia lub brak działania niektórych funkcji serwisu. Niedokonanie zmian ustawień przeglądarki internetowej na ustawienia blokujące zapisywanie plików cookies jest jednoznaczne z wyrażeniem zgody na ich zapisywanie.

Zamknij