Przewiń w lewo
Przewiń w prawo
Zwiń
Przegląd
5/2016
Polska i Polacy w dziełach Williama Szekspira
autor: Katarzyna Dzierzbicka
Polska i Polacy w dziełach Williama Szekspira
foto: http://firstfolio.bodleian.ox.ac.uk/

23 kwietnia minęło 400 lat od śmierci Williama Szekspira1 – jednego z najwybitniejszych dramaturgów angielskich. Zmarły w wieku 52 lat pisarz pozostawił po sobie 38 dramatów2, 154 sonety, 2 poematy, a także kilka innych utworów.

 

Edukacja przyszłego pisarza obejmowała podstawową naukę w King’s New School w rodzinnym Stratfordzie nad Avonem. Szekspir uczył się głównie łaciny, która wykładana była na przykładach z literatury antycznej. Skąd więc przyszły autor czerpał wiedzę o krajach, w których toczy się akcja jego sztuk? W dwóch komediach i dwóch tragediach dramaturga ze Stratfordu pojawia się informacja o naszym kraju. W samym tylko Hamlecie Polska i Polacy wspomniani są kilka razy. „Shakespeare zaznajomił się rychlej z Polską, niż Polacy z jego nazwiskiem. […] W Polsce XVI i XVII wieku nie wiedziano […] o Shakespearze nic, choć wątki jego utworów lub poszczególne ich motywy znał ogół czytających, a nawet lud”3 – pisał na początku XX wieku Ludwik Bernacki, historyk literatury i teatru, dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Biografowie są zgodni, że dramaturg nigdy nie opuścił Anglii, a wiedzę o odległych krajach czerpał z opowieści innych4. Wśród nich byli między innymi angielscy aktorzy, którzy po raz pierwszy przyjechali do Polski najprawdopodobniej w 1601 roku, czyli krótko po napisaniu Hamleta. Występowali w Gdańsku, Elblągu i Królewcu. Piętnaście lat później ofiarowali swoje usługi sławnemu w Europie królowi Zygmuntowi III Wazie, który rezydował na Zamku Królewskim w Warszawie, a następnie jego synowi Władysławowi IV.


Po raz pierwszy wzmianka o Polsce pojawiła się w Komedii omyłek, najkrótszym pod względem wersów dramacie Williama Szekspira. Utwór datowany jest na lata 1592–1594. W scenie 2 aktu III Dromio z Syrakuzy mówi do Antyfolusa z Syrakuzy, opisując wdzięki otyłej kucharki: „I warrant, her ragges and the Tallow in them, will burne a Poland Winter”5, co w polskim tłumaczeniu Leona Ulricha znaczy: „Przysięgam, że jej łachmany i łój z nich wyciśnięty wystarczyłby na polską zimę”6. Jak pisze Charles Whitworth we wstępie do Komedii omyłek, za czasów panowania Elżbiety I Polska była postrzegana „jako kraj, w którym panują długie, ciemne i bardzo mroźne zimy”7.


Długie zimy panujące w Polsce opisał angielski podróżnik Fynes Moryson (1566–1630). W swoim dziele An Itinerary pisząc o diecie Polaków, zanotował: „W Elblągu [oryg. Malvin] i Gdańsku w Prusach, między świętem Archanioła Michała [29 września – przyp. aut.] a Bożym Narodzeniem, wieśniacy przywożą na saniach martwe, zamarznięte zające, które są w ten sposób zakonserwowane, nawet lepiej niż w soli, aż do Wielkiego Postu, kiedy zaczynają pękać pierwsze lody”8.


Kolejnym dziełem Williama Szekspira, w którym wspomina się o Polakach, są Rządy Króla Edwarda III napisane w latach 1590–1594. Dramat ten nie został dotąd przetłumaczony na język polski. Jego akcja toczy się na początku tzw. wojny stuletniej – zbrojnego konfliktu między Anglią i Francją w latach 1337–1453. Jan II Dobry z dynastii Walezjuszy (1319–1364) dążył do opanowania Gujenny (Akwitanii) – dziedzicznych posiadłości w południowo-zachodniej Francji, które od XII wieku należały do angielskich królów z dynastii Plantagenetów. Natomiast tytułowy Edward III (1312–1377) rościł pretensje do francuskiego tronu.


W scenie 4 aktu III francuski król Jan II Dobry z dynastii Walezjuszy zwraca się do postaci dramatu słowami: „Some friends have we beside domestic power – The stern Polonian, and the warlike Dane, The king of Bohême, and of Sicily, Are all become confederates with us”9 – „Oprócz sił w kraju mamy kilku przyjaciół; srogich Polaków i wojowniczych Duńczyków, króla Czech i króla Sycylii, Wszyscy oni są naszymi sprzymierzeńcami”10. Chwilę później Kapitan z Polski zwraca się do króla słowami: „And lofty Poland, nurse of hardy men, I bring these servitors to fight for thee, Who willingly will venture in thy cause”11 – „I dumna Polska, opiekunka wytrzymałych mężczyzn, Przyprowadzam tych najemnych żołnierzy, aby walczyli dla ciebie, Tych, którzy chętnie będą narażać swoje życie w twojej sprawie”12.


19 września 1356 roku pod Poitiers starły się wojska francuskiego króla Jana II Dobrego z Anglikami dowodzonymi przez najstarszego syna Edwarda III – Czarnego Księcia Edwarda Woodstocka. Bitwa zakończyła się zwycięstwem Anglików. Jan II Dobry dostał się do niewoli, a Czarny Książę otrzymał tytuł księcia Akwitanii i na szesnaście lat został zarządcą angielskich posiadłości we Francji.


Rządy Króla Edwarda III zostały opublikowane anonimowo w 1596 roku i nie znalazły się w pierwszym zbiorze 36 dzieł Williama Szekspira, tzw. Pierwszym Folio13, wydanym w 1623 roku, siedem lat po jego śmierci. Przez wiele lat badacze przyjmowali, że jest on autorem jedynie fragmentów tragedii, a współautorstwo przypisywali dramaturgowi Thomasowi Kydowi, autorowi Tragedii hiszpańskiej. Dziesięć lat temu badacze z Oxfordu oficjalnie uznali Rządy Króla Edwarda III za dzieło w dużej mierze napisane przez Williama Szekspira, a wydawnictwo Oxford University Press włączyło je – wraz ze sztuką The Book of Sir Thomas More – do drugiej, zaktualizowanej edycji dzieł zebranych14 dramaturga ze Stratfordu. Wydawcy zaznaczyli we wstępie, że jest to „sztuka Williama Shakespeare’a i innych”15. W 2002 roku Rządy Króla Edwarda III wystawił brytyjski zespół teatralny Royal Shakespeare Company.


Najczęściej wzmianki o Polsce i Polakach pojawiają się w Hamlecie, najdłuższym pod względem wersów i jednym z najczęściej wystawianych dramatów Szekspira, napisanym w latach 1600–1601. Sztuka dramaturga ze Stratfordu oparta jest na legendzie Vita Amlethi, pochodzącej z szesnastotomowej duńskiej kroniki Saxo Grammaticusa pt. Gesta Danorum z przełomu XII i XIII wieku. W księdze trzeciej pojawia się w niej postać legendarnego Amletha, wodza z Jutlandii, którego rządy przypadły na V–VI wiek. „Odważnym człowiekiem i godnym wiecznej pamięci był Amlet, co sprytnie udawał głupka i z godnym podziwu dobrze udawanym szaleństwem utrzymywał swą nadzwyczajną mądrość w ukryciu, i nie tylko swoim podstępem uratował życie, lecz także przy tegoż pomocy znalazł okazję, by pomścić swego ojca, i będzie tak nierozstrzygnięte, czy sprytną ostrożnością i dzielnym pomszczeniem ojca okazał on więcej odwagi czy mądrości”16.


Historia Amletha została ponownie wykorzystana w 1570 roku przez francuskiego pisarza François de Belleforesta w jego utworze Jakim podstępem Amleth, późniejszy król Danii, pomścił śmierć swego ojca Horwendilla, zabitego przez swego brata Fengona, i inne okoliczności jego historyi. Tekst François de Belleforesta został przetłumaczony na język angielski w 1608 roku i zawierał fragmenty dramatu Szekspira17.


Następnie na londyńskiej scenie wystawiona została sztuka Ur-Hamlet z 1587 roku, która nie zachowała się do naszych czasów. Jej autorem był najprawdopodobniej Thomas Kyd i prawdopodobnie to właśnie na niej wzorował się William Szekspir, pisząc własną historię duńskiego księcia. Dramaturg ze Stratfordu przeniósł akcję sztuki z czasów pogańskich w chrześcijańskie, z Jutlandii na Zelandię do zamku Kronborg w Elsynorze.


W scenie 1 aktu I Horacy mówiąc o zmarłym królu Hamlecie, zwraca się do Marcellusa i Bernarda słowami: „He smot the sledded Pollax on the Ice”18. To najciekawszy pod względem interpretacyjnym i tłumaczeniowym fragment dramatu. Pojawiające się w Pierwszym Folio i Drugim Folio słowo „Pollax” w kolejnych wydaniach zmienia się na: „Polax”19 (Trzecie Folio), „Poleaxe”20 (Czwarte Folio), „pollax”21 , 22 (Pierwsze Quarto, Drugie Quarto), aby w XVIII wieku przybrać formy „Pole-axe”23 (Works Rowe V5) i „Polack”24 (Works Theobald V7). Samo słowo „poleaxe” oznacza krótką broń drzewcową, podobną do halabardy. Jeśli przyjmiemy taką interpretację, słowa Horacja oznaczać będą, że król Hamlet „Tak zmarszczył się, kiedy w rozprawie gniewnej toporem z sań chwyconym o lód grzmotnął”25. Jeśli jednak broń zastąpimy słowem „Polacy”, a słowo „sledded” dosłownie przetłumaczymy jako „wieziony na saniach”, otrzymamy tłumaczenie: „W saniach Polaków wojował na lodzie”26 (Leon Ulrich), „Lżył pośród lodów Polaków na saniach”27 (Maciej Słomczyński), „Kiedy po bitwie zaciętej na lodach, Rozbił tabory Polaków”28 (Józef Paszkowski), „O lód roztrzaskał tabory Polaków”29 (Jan Kasprowicz), „Wtedy, gdy gonił po lodzie Polaków”30 (Jarosław Iwaszkiewicz), „Rozkazy, aby rozgromić Polaków, ciągnących na nas saniami przez lody”31 (Stanisław Barańczak). Zdaniem Witolda Chwalewika „Szekspir, przynajmniej w partiach dramatu wprowadzających motywy walki dyplomatyczno-militarnej nad Bałtykiem, zbudował akcję nie tak, aby rozminąć się w ogóle z rzeczywistym przebiegiem zdarzeń dziejowych, ale tak, aby odwzorować w pewien sposób ich rytm i typowość […]”32.


Ze względu na rozbieżności w polskich wersjach Hamleta, dalsze fragmenty przytaczam w czterech najpopularniejszych tłumaczeniach: Józefa Paszkowskiego (1817–1861), Macieja Słomczyńskiego (1920–1998), Leona Ulricha (1811–1885) i Stanisława Barańczaka (1946–2014).


W scenie 2 aktu II Woltymand mówiąc o działaniach norweskiego księcia Fortynbrasa, zwraca się do Klaudiusza słowami: „To be a preparation ’gainst the Poleak: […] So leuied as before, against the Poleak”33.

 

„Na przełożenie nasze kazał zaraz
Wstrzymać zaciągi swojego synowca,
Które mu zdały się być wymierzone
Przeciw Polakom, które jednak, bliżej
Poznawszy, znalazł zwróconymi przeciw
Waszej królewskiej mości. […]
I owe wojska, przezeń zwerbowane,
Użyć pozwolił mu przeciw Polakom”34.
(Józef Paszkowski)

 

„Posłał, by wstrzymać zaciągi bratanka,
Które, jak sądził, skierowane były
Przeciw Polakom, […]
Już zaciągnięte, przeciwko Polakom”35.
(Maciej Słomczyński)

 

„Wstrzymać rozkazał, które mu się zdały
Przygotowaniem na polską wyprawę; […]
I upoważnia zebrane już pułki
Przeciw Polakom do boju powadzić, […]”36.
(Leon Ulrich)

 

„Że to zbrojenia przeciwko Polakom. […]
Upoważnienie do użycia całej
Armii zaciężnej w ataku na Polskę”37.
(Stanisław Barańczak)


W scenie 4 aktu IV Polska i Polacy pojawiają się w dialogu Kapitana i Hamleta. Fragment ten nie występuje w Pierwszym Folio dramatu z 1623 roku. Pojawia się po raz pierwszy w Drugim Quarto, wydanym między 1604 a 1605 rokiem, w pełni autoryzowanym tekście Hamleta38. Fragment ten został celowo usunięty z Pierwszego Folio, gdyż nie wnosił nic nowego do akcji i nie prezentował istotnych informacji na temat samego tytułowego bohatera dramatu39. Kapitan zwraca się do Hamleta słowami: „Against some part of Poland”40.

 

„Ku granicom Polski”41.
(Józef Paszkowski)


„Ku pewnym okolicom Polski”42.
(Maciej Słomczyński)

 

„W pewną stronę Polski”43.
(Leon Ulrich)

 

„Idą na Polskę”44.
(Stanisław Barańczak)

 

Hamlet pyta Kapitana: „Goes it against the main of Poland, sir, Or for some frontier?”45.

 

„Czy pochód
Ich ma na celu podbój całej Polski
Lub pewnej części tylko?”46.
(Józef Paszkowski)


„Czy idą, aby wedrzeć się w głąb Polski,
Czy ku granicom jedynie, mój panie?”47.
(Maciej Słomczyński)

 

„Czy pragnie wkroczyć w samo Polski serce,
Czy tylko napaść ziemie pograniczne?”48.
(Leon Ulrich)

 

„Czy wojna toczy się o całą Polskę,
Czy też o jakiś teren przy granicy?”49.
(Stanisław Barańczak)

 

Profesor Jerzy Limon zwraca uwagę na fakt, że wielokrotnie zarzucano Szekspirowi nieznajomość geografii Europy. Autor sugeruje w Hamlecie, że Polska i Dania miały wspólną granicę. „Były też sugestie, jakoby klucza do rozwiązania tej zagadki należało upatrywać w nagminnym w epoce elżbietańskiej myleniu Gdańska (»Dansk«, »Dantzk«, »Danske«) z… Danią bądź przekonaniu, że Gdańsk leży na terytorium Danii czy też z nią graniczy”50.


Tłumaczenie słowa „Danskers” wprowadziło chaos wśród polskich autorów przekładu Hamleta. Szczególnie wyraźnie widać to we fragmencie, gdy Poloniusz zwraca się do Rajnolda słowami: „Enquire me first what Danskers are in Paris”51, co w tłumaczeniu m.in. Józefa Paszkowskiego brzmi: „Wypytasz mi się najdokładniej, jacy są Duńczykowie w Paryżu”52. Według profesora Limona w tym przypadku „Danskers” oznacza mieszkańców Gdańska, a nie Duńczyków53.


W dalszej części dramatu Kapitan odpowiadając Hamletowi, mówi: „Nor will it yield to Norway, or the Pole”54.

 

„Prawdę mówiąc
I bez dodatków, idziemy zagarnąć
Marny kęs ziemi, z którego krom sławy
Żaden nam inny nie przyjdzie pożytek.
Za parę mendli dukatów nie chciałbym
Wziąć go w dzierżawę, i pewnie by więcej
Nie przyniósł ani nam, ani Polakom,
Gdyby był w czynsz puszczony”55.
(Józef Paszkowski)

 

„Tego w dzierżawę, nie dałbym Norwegii
Lub Polsce więcej, gdyby go sprzedały”56.
(Maciej Słomczyński)

 

– „I zresztą Norwegia
Czy Polska więcej na nim nie zarobią,
Gdyby go nawet od ręki sprzedały”57.
(Stanisław Barańczak)

 

Następnie Hamlet zwraca się do Kapitana: „Why, then the Polack never will defend it”58.

 

„Polacy pewnie bronić go nie będą”59.
(Józef Paszkowski)

 

„Cóż, a więc Polak nie będzie go bronił”60.
(Maciej Słomczyński)

 

„Toć pewno Polak nie będzie jej bronił”61.
(Leon Ulrich)

 

„No to Polacy nie będą go bronić”62.
(Stanisław Barańczak)

 

William Szekspir mógł czytać o starciach na Pomorzu Zachodnim w XII wieku, o których pisał w swojej kronice Saxo Grammaticus. Dopiero w 1227 roku Duńczycy ponieśli klęskę w wojnie z Niemcami i opuścili Pomorze Zachodnie63.


W 1536 roku, po objęciu tronu duńskiego przez Chrystiana III, Królestwo Norwegii zostało całkowicie uzależnione od Korony Duńskiej i przekształcone w prowincję tego kraju. Trzydzieści trzy lata później doszło do pierwszych starć floty duńskiej i polskiej na Bałtyku. Może echo tych wydarzeń brzmi w słowach Kapitana, który mówi Hamletowi o wyprawie w celu zagarnięcia „marnego kęsa ziemi”, z którego nie będzie pożytku.


29 lipca 1571 roku Duńczycy pod przywództwem admirała Jerzego Daa napadli na Hel i Puck. Miesiąc później dwudziestu ośmiu pojmanych jeńców zostało ściętych, poćwiartowanych i zakopanych w pobliżu Kopenhagi. Pod koniec sierpnia Duńczycy ponownie wyruszyli na wody Zatoki Gdańskiej, tym razem jednak Puck był przygotowany na atak. Duńska flota przez dwa tygodnie blokowała port w Gdańsku64.


Ponownie Polska pojawia się w scenie 2 aktu V dramatu. Ozryk oznajmia przybycie księcia Fortynbrasa po zwycięstwie nad Polską: „Young Fortinbras, with conquest come frõ Poland”65.

 

„To młody Fortynbras,
Wracając z polskiej wojny; daje salwy
Angielskim posłom”66.
(Józef Paszkowski)

 

„To młody
Fortinbras z Polski powraca zwycięsko
I powitanie tą salwą bojową
Daje angielskim posłom”67.
(Maciej Słomczyński)

 

„Fortinbras z Polski zwycięzcą powraca,
A posłów Anglii tym dział wita grzmotem”68.
(Leon Ulrich)

 

„Armii Fortynbrasa,
Który powrócił dziś z podbitej Polski;
Salwy armatnie grzmią na powitanie
Angielskich posłów”69.
(Stanisław Barańczak)

 

W scenie 2 aktu V Horacy mówi do Fortynbrasa: „You from the Polake warres, and you from England”70.

 

„Wy z polskiej wojny, a wy z granic Anglii”71 .
(Józef Paszkowski)

 

„Sprawę, wy z polskiej wojny i wy z Anglii”72.
(Maciej Słomczyński)

 

„Teraz gdy ciebie, książę, z polskiej wojny,
Kiedy was z Anglii w jednym dniu
sprowadził”73.
(Leon Ulrich)

 

„Wkraczacie z obu stron – z Polski i z Anglii –"74.
(Stanisław Barańczak)

 

Ostatnim w porządku chronologicznym dramatem Williama Szekspira, w którym pojawia się wzmianka o Polsce, jest Miarka za miarkę z 1604 roku. W scenie 4 aktu I Książę rozmawia z Mnichem Tomaszem na temat hrabiego Angelo: „And he supposes me trauaild to Poland”75. Leon Ulrich tak tłumaczy to zdanie: „On mniema, że odjechałem do Polski –” 76. Zdaniem Nigela W. Bawcutta William Szekspir przypuszczalnie wprowadza do sztuki wątek polski, aby nadać jej „środkowoeuropejskiego smaku”77.


Pośrednio informacje o Polsce i Polakach pojawiają się w innych dziełach dramaturga ze Stratfordu – Opowieści zimowej i Burzy. Jak sugeruje Ludwik Bernacki, dzieje Polski w XVI wieku odbiły się echem w wyobraźni Williama Szekspira i domyślać się można, że Albert Łaski78 był dla niego wzorem do postaci Armada w Straconych zachodach miłości czy Poloniusza w Hamlecie. Według Bernackiego na maksymy Poloniusza i Angela – bohatera Miarki za miarkę – miał mieć wpływ traktat Goślickiego De optimo senatore79. Powyższe przypuszczenia są jednak tematem na osobne rozważania.
 

 

1. Również tego samego dnia zmarł hiszpański pisarz Miguel Cervantes.
2. Liczba sztuk napisanych przez Williama Szekspira jest wciąż dyskusyjna.
3. L. Bernacki, Shakespeare w Polsce do końca XVIII wieku, Kraków 1914, s. 4.
4. E. Orlandi, Die Grossen und ihre Zeit. William Shakespeare, Eltville 1988, s. 32.
5. W. Shakespeare, The Comedie of Errors, [w:] tegoż, Mr. William Shakespeares Comedies, Histories, and Tragedies (1623), The Bodleian First Folio, http://firstfolio.bodleian.ox.ac.uk, 18.05.2015, s. 92.
6. W. Shakespeare, Komedia omyłek, [w:] tegoż, Komedie, Warszawa 2000, s. 43.
7. W. Shakespeare, The Comedy of Errors, Oxford 2003, s. 132.
8. F. Moryson, An itinerary containing his ten yeeres travell throvgh the twelve dominions of Germany, Bohmerland, Sweitzerland, Netherland, Denmarke, Poland, Italy, Turky, France, England, Scotland & Ireland, Glasgow 1908, tom 4, s. 73.
9. W. Shakespeare, The Oxford Shakespeare. The complete works, red. S. Wells, G. Taylor, Oxford 2005, s. 269.
10. Tłumaczenie autorki.
11. W. Shakespeare, The Oxford Shakespeare…, dz. cyt., s. 269.
12. Tłumaczenie autorki.
13. W. Shakespeare, Mr. William Shakespeares Comedies, Histories, & Tragedies, red. J. Heminge, H. Condell, London 1623.
14, W. Shakespeare, The Oxford Shakespeare…, dz. cyt.
15. Tamże, s. 257.
16. S. Grammaticus, Gesta Danorum, http://archive.is/GrBmN, 11.07.2015.
17. A. Davies, Hamlet, Prince of Denmark, [w:] M. Dobson, S. Wells, The Oxford Companion to Shakespeare, Oxford 2008, s.179.
18. W. Shakespeare, The Tragedie of Hamlet, Prince of Denmarke, [w:] tegoż, Mr. William Shakespeares Comedies, Histories, and Tragedies, dz. cyt., s. 152.
19. W. Shakespeare, The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark (Third Folio, 1664), State Library of New South Wales, http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/facsimile/bookplay/SLNSW_F3/Ham, 18.05.2015.
20. W. Shakespeare, The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark (Fourth Folio, 1685), State Library of New South Wales, http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/facsimile/bookplay/SLNSW_F4/Ham, 18.05.2015.
21. W. Shakespeare, The Tragicall Historie of Hamlet, Prince of Denmarke (Quarto 1, 1603), British Library, London, http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/facsimile/bookplay/BL_Q1_Ham, 18.05.2015.
22. W. Shakespeare, The Tragicall Historie of Hamlet, Prince of Denmarke (Quarto 2, 1604), British Library, London, http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/facsimile/book/BL_Q2_Ham, 18.05.2015.
23. W. Shakespeare, Hamlet, Prince of Denmark. A Tragedy (Works Rowe V5, 1709), Boston Public Library, http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/facsimile/bookplay/30/Ham, 18.05.2015.
24. W. Shakespeare, Hamlet, Prince of Denmark (Works Theobald V7, 1733), Boston Public Library, http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/facsimile/bookplay/38/Ham, 18.05.2015.
25. W. Chwalewik, Polska w „Hamlecie”, Wrocław 1956, s. 14.
26. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Dzieła Dramatyczne Williama Shakespeare, tom IV, Kraków 1895, s. 17.
27. W. Shakespeare, Hamlet, Kraków 2000, s. 10.
28. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Tragedie I, Warszawa 1974, s. 11.
29. W. Shakespeare, Hamlet, Lwów 1890, s. 10.
30. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Romeo i Julia, Hamlet, Warszawa 1954, s. 157.
31. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Romeo i Julia, Hamlet, Makbet, Kraków 2006, s. 196.
32. W. Chwalewik, Polska w „Hamlecie”, dz. cyt., s. 99.
33. W. Shakespeare, The Tragedie of Hamlet, Prince of Denmarke, [w:] tegoż, Mr. William Shakespeares Comedies, Histories, and Tragedies, dz. cyt., s. 260.
34. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Tragedie I, dz. cyt., s. 53.
35. W. Shakespeare, Hamlet, Kraków 2000, dz. cyt., s. 53.
36. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Dzieła Dramatyczne…, dz. cyt., s. 46.
37. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Romeo i Julia, Hamlet, Makbet, dz. cyt., s. 251.
38. W. Shakespeare, Complete works, red. J. Bate, E. Rasmussen, Royal Shakespeare Company, London 2007, s. 1923.
39. W. Shakespeare, Hamlet, Oxford 1998, s. 362.
40. W. Shakespeare, The Illustrated Stratford Shakespeare, London 1982, s. 820.
41. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Tragedie I, dz. cyt., s. 122.
42. W. Shakespeare, Hamlet, Kraków 2000, dz. cyt., s. 116.
43. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Dzieła Dramatyczne…, dz. cyt., s. 95.
44. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Romeo i Julia, Hamlet, Makbet, dz. cyt., s. 337.
45. W. Shakespeare, The Illustrated…, dz. cyt., s. 821.
46. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Tragedie I, dz. cyt., s. 122.
47. W. Shakespeare, Hamlet, Kraków 2000, dz. cyt., s. 116.
48. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Dzieła Dramatyczne…, dz. cyt., s. 95.
49. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Romeo i Julia, Hamlet, Makbet, dz. cyt., s. 337.
50. J. Limon, Gdański teatr „elżbietański”, Gdańsk 1989, s. 26.
51. W. Shakespeare, The Tragedie of Hamlet, Prince of Denmarke, [w:] tegoż, Mr. William Shakespeares Comedies, Histories, and Tragedies, dz. cyt., s. 259.
52. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Tragedie I, dz. cyt., s. 45.
53. J. Limon, Poland, [w:] M. Dobson, S. Wells, The Oxford Companion…, dz. cyt., s. 349.
54. W. Shakespeare, The Illustrated…, dz. cyt., s. 821.
55. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Tragedie I, dz. cyt., s. 122.
56. W. Shakespeare, Hamlet, Kraków 2000, dz. cyt., s. 117.
57. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Romeo i Julia, Hamlet, Makbet, dz. cyt., s. 337.
58. W. Shakespeare, The Illustrated…, dz. cyt., s. 821.
59. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Tragedie I, dz. cyt., s. 122.
60. W. Shakespeare, Hamlet, Kraków 2000, dz. cyt., s. 117.
61. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Dzieła Dramatyczne…, dz. cyt., s. 95.
62. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Romeo i Julia, Hamlet, Makbet, dz. cyt., s. 337.
63. J. Wójcicki, Dzieje Polski nad Bałtykiem, Warszawa 1989, s. 30–31.
64. Tamże, s. 191–192.
65. W. Shakespeare, The Tragedie of Hamlet, Prince of Denmarke, [w:] tegoż, Mr. William Shakespeares Comedies, Histories, and Tragedies, dz. cyt., s. 282.
66. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Tragedie I, dz. cyt., s. 174.
67. W. Shakespeare, Hamlet, Kraków 2000, dz. cyt., s. 166.
68. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Dzieła Dramatyczne…, dz. cyt., s. 131.
69. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Romeo i Julia, Hamlet, Makbet, dz. cyt., s. 401.
70. W. Shakespeare, The Tragedie of Hamlet, Prince of Denmarke, [w:] tegoż, Mr. William Shakespeares Comedies, Histories, and Tragedies, dz. cyt., s. 280.
71. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Tragedie I, dz. cyt., s. 175.
72. W. Shakespeare, Hamlet, Kraków 2000, dz. cyt., s. 167.
73. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Dzieła Dramatyczne…, dz. cyt., s. 132.
74. W. Shakespeare, Hamlet, [w:] tegoż, Romeo i Julia, Hamlet, Makbet, dz. cyt., s. 403.
75. W. Shakespeare, Measure for Measure, [w:] tegoż, Mr. William Shakespeares Comedies, Histories, and Tragedies, dz. cyt., s. 63.
76. W. Shakespeare, Miarka za miarkę, Warszawa 1958, s. 28.
77. W. Shakespeare, Measure for Measure, Oxford 1998, s. 2.
78. Właśc. Olbracht Łaski (1536–1605) – wojewoda sieradzki, senator Rzeczypospolitej, alchemik. 1 maja 1583 roku przyjechał do Anglii w poszukiwaniu kamienia filozoficznego.
79. L. Bernacki, Shakespeare w Polsce do końca XVIII wieku, Kraków 1914, s. 4.
 

Komentarze
W najnowszym numerze
„Teatr. Krytycy” tom 2

„Teatr. Krytycy” tom 1

http://polskidramat.pl/centrumsztukitanca.eu


Nasz serwis korzysta z plików cookies zgodnie z polityką prywatności i plików cookies [dowiedz się więcej]. Zablokowanie zapisywania plików cookies na urządzeniu końcowym lub ich usunięcie możliwe jest po właściwym skonfigurowaniu ustawień przeglądarki internetowej. Zablokowanie możliwości zapisywania plików cookies może spowodować utrudnienia lub brak działania niektórych funkcji serwisu. Niedokonanie zmian ustawień przeglądarki internetowej na ustawienia blokujące zapisywanie plików cookies jest jednoznaczne z wyrażeniem zgody na ich zapisywanie.

Zamknij